હદ, બેહદ અને પરમધામ — તારતમ દર્શનમાં ચેતનાના ત્રણ આયામ
હદ, બેહદ અને પરમધામ
— તારતમ દર્શનમાં ચેતનાના ત્રણ આયામ —
પ્રસ્તાવના
“હદના પાર બેહદ છે, બેહદ પર અક્ષર।
અક્ષર પાર વતન છે, જાગીએ ઇન ઘર।। ”
— કુલજમ સ્વરૂપ ૧૬૫
આ માત્ર એક ચૌપાઈ નથી — આ સમગ્ર બ્રહ્માંડનો આધ્યાત્મિક નકશો છે।
“હદ” અને “બેહદ” — આ બે શબ્દો ભારતીય સંત-સાહિત્યમાં સદીઓથી ગુંજતા રહ્યા છે। સંત કબીરે પોતાના દોહાઓમાં તેનો ઉપયોગ કર્યો, ગુરુ નાનક દેવજીએ તેની આધ્યાત્મિક ઊંડાઈને વાણી આપી। પરંતુ તારતમ વાણી — મહામતિ શ્રી પ્રાણનાથજી દ્વારા પ્રગટ થયેલું બ્રહ્મજ્ઞાન — આ શબ્દોને એક સર્વથા નવી અને અભૂતપૂર્વ ઊંડાઈ આપે છે। તે માત્ર હદ અને બેહદનું વર્ણન જ કરતી નથી, પણ એ પણ જાહેર કરે છે કે બેહદ પણ અંતિમ સત્ય નથી। બેહદથી પર અક્ષર છે, અને અક્ષરથી પણ પર આત્માનું સનાતન વતન — પરમધામ।
આ લેખ તારતમ દૃષ્ટિથી હદ, બેહદ અને પરમધામના તત્ત્વને સમજવાનો એક વિનમ્ર પ્રયાસ છે।
⸻
1. હદ અને બેહદ — શબ્દો અને તેમની પરંપરા
“હદ” અરબી-ફારસી મૂળનો શબ્દ છે, જેનો અર્થ થાય છે — મર્યાદા, સીમા, boundary। “બેહદ” એનો વિપરીત અર્થ ધરાવે છે — એટલે કે જે સીમાથી પર હોય, અસીમ, અપરિમિત।
આ શબ્દો સૂફી પરંપરાના માધ્યમથી ભારતીય આધ્યાત્મમાં આવ્યા અને સંત-સાહિત્યમાં ઊંડે સુધી વણાઈ ગયા। પંદરમી સદીના મહાન સંત કબીર સાહેબે આ બંનેને એક દાર્શનિક જોડી તરીકે સ્થાપિત કર્યા :
“હદ ચાલે તો માનવ, બેહદ ચાલે સો સાધ।
હદ બેહદ બંને તજે, તાકો ભેદ અગાધ।। ”
આ એક જ દોહામાં કબીરે આધ્યાત્મિક વિકાસના ત્રણ સ્તરો દર્શાવ્યા — સાંસારિક, સાધક અને પરાતીત।
ગુરુ નાનક દેવજીએ પણ “અનહદ નાદ” — જે કોઈ વાદ્ય વગર ગુંજે છે — તેની કલ્પનામાં આ જ અનુભૂતિ વ્યક્ત કરી।
પરંતુ તારતમ વાણી આ દૃષ્ટિને વધુ આગળ લઈ જાય છે :
“બેહદના સાથીઓ સાંભળો, બોલી બેહદ વાણી।
મોટા મોટા થઈ ગયા, પણ કોઈએ ના જાની।। ”
મોટા મોટા જ્ઞાની, યોગી, તપસ્વી થયા, છતાં બેહદનું પૂર્ણ જ્ઞાન કોઈને પ્રાપ્ત થયું નહીં। અહીં સુધી કે ભગવાન શિવજીએ પણ ભગવાન વિષ્ણુને બેહદ વિશે પૂછ્યું। અહીં તારતમ વાણીની વિશિષ્ટતા અને સાહસ બંને દેખાય છે।
⸻
2. “હદ” : સીમિત, ક્ષર અને કાળમય ક્ષેત્ર
તારતમ દર્શનમાં “હદ” એ સમગ્ર એવી સૃષ્ટિ છે જે કાળ, માયા, પરિવર્તન, જન્મ-મરણ, ત્રિગુણ, મોહ, અહંકાર અને પ્રલયના આધિન છે। તેમાં ચૌદ લોક, સ્વર્ગ, વૈકુંઠ, નિરાકાર, બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-મહેશ, આદિનારાયણ અને શાસ્ત્રોની સામાન્ય પહોંચ સુધીનું સમગ્ર ક્ષેત્ર આવે છે।
વાણી કહે છે :
“વચન બેહદના પારના પાર, સો કેમ માને હદનો સંસાર।
ત્રૈગુણ મહાવિષ્ણુ મોહ અહંકાર, એ હદ શાસ્ત્રો કરી પુકાર।। ”
અર્થાત્ શાસ્ત્રોની સામાન્ય પહોંચ ત્રિગુણ, મોહ, અહંકાર અને મહાવિષ્ણુ સુધી મર્યાદિત છે। આ જ હદ છે। બુદ્ધિ, ભાષા અને સાધના અહીં સુધી પહોંચે છે — આગળ નહીં।
વાણી વધુ સ્પષ્ટ કરે છે :
“દુનિયા કહી સૌ ખ્વાબની, સો નથી ઝૂંઠ શબ્દ।
ચૌદ લોક હદના, હક બકા પાર બેહદ।। ”
સંસાર સ્વપ્નસમાન છે — આ વાત અસત્ય નથી। “સ્વપ્નસમાન”નો અર્થ એ છે કે જગત અનુભવાય છે, પણ તેનું અસ્તિત્વ પરિવર્તનશીલ, ક્ષણભંગુર અને ચેતના-આધારિત છે। તે અંતિમ, અખંડ અને સ્વયંસિદ્ધ સત્ય નથી।
હદની સૌથી મોટી મર્યાદા એ છે :
“શું જાણે હદના જીવડા, બેહદની વાતે।। ”
હદની બુદ્ધિ શાસ્ત્રો સુધી પહોંચી શકે છે, પરંતુ બેહદનું દ્વાર ખુલે તે માટે પૂરતી નથી।
⸻
3. “બેહદ” : યોગમાયાનું અખંડ બ્રહ્માંડ
તારતમ વાણીમાં યોગમાયાના બ્રહ્માંડને “બેહદ” કહેવામાં આવ્યું છે, કારણ કે તે હદની કાળમય, પ્રલયશીલ અને ત્રિગુણાત્મક મર્યાદાથી પર છે। આ સામાન્ય માયા નથી — આ યોગમાયાનું દિવ્ય ક્ષેત્ર છે, જ્યાં મહારાસની અખંડ લીલા, બ્રહ્મસૃષ્ટિઓનો ખેલ અને અક્ષરબ્રહ્મ સાથે જોડાયેલ અલૌકિક આનંદ-સત્તા વર્તે છે।
“બેહદ ઘર ને બેહદ સુખ રે, બેહદ મારા શ્રી રાજજી।
અવિચળ સુખ અનંત દેવાવે, હું જગવું તમારે કાજજી।। ”
અહીં અવિચળ સુખ અને અપરિમિત પ્રેમનો અનુભવ છે। છતાં તારતમ દૃષ્ટિ અહીં અટકતી નથી :
“બેહદ સુખ પાર બેહદ ઘર, બેહદ પાર શ્રી રાજજી।
અક્ષરાતીત સુખ અખંડ દેવાવે, હું જગાવું તમારે કાજજી।। ”
અર્થાત્ બેહદથી પણ પર અક્ષરાતીત પરમધામ છે।
બેહદનો માર્ગ કેવી રીતે ખુલશે?
“બેહદ કેરી વાટડી, જો જો તમે સાથ।
તારતમ તેજ છે નિર્મળ, જ્યોત અતિ અજવાસ।। ”
બેહદની રાહ તારતમ જ્ઞાનના નિર્મળ પ્રકાશથી જ દેખાય છે। માત્ર શાસ્ત્ર, યોગ કે બુદ્ધિથી આ દ્વાર નથી ખુલે।
⸻
4. નરસૈયો અને શુકદેવ — બે આત્માઓની ગાથા
તારતમ વાણી બેહદની ચર્ચામાં ખાસ કરીને બે મહાન આત્માઓનું નામ લે છે — નરસિંહ મહેતા (નરસૈયો) અને શુકદેવજી।
નરસૈયો — પ્રેમનો બળ
“જો બળ કર્યું નરસૈએ, કોઈ કરે ના ઔર।
હદના જીવ બેહદની, લીલા જોઈ યા ઠૌર।। ”
નરસૈયો હદના જીવ હતા, છતાં પ્રેમના બળે તેમણે બેહદની લીલા નિહાળી।
“દ્વારને ઇન બેહદ કે, લહેરે આવે શીતળ।
સો ઇત ઉભા લેવહિં, રસની પ્રેમળ।। ”
પ્રેમ તેમને બેહદના દ્વાર સુધી લઈ ગયો, પરંતુ પૂર્ણ પ્રવેશ માટે તારતમ જ્ઞાન આવશ્યક હતું।
શુકદેવજી — દ્વાર જોયું, કિલી ના મળી
“લીલા સુકે વર્ણન કરી, વ્રજ રાસ વખાણ્યો।
બેહદની વાણી વિના, ઠૌર ઠૌર બંધાણ્યો।। ”
શુકદેવજીએ ભાગવતમાં રાસલીલાનું વર્ણન કર્યું, પરંતુ બેહદ વાણીના પૂર્ણ પ્રકાશ વિના તેઓ અનેક સ્થળે અટકી ગયા।
“દેખ્યો દ્વાર બેહદ કે, સુકજી બળવંત।
પર કલ કિલ્લી કેમ પાવહિં, જોર કર્યું અનંત।। ”
તેમણે દ્વાર જોયું, પણ કિલી મેળવી નહીં — કારણ કે તારતમ જ્ઞાન અને જાગૃત બુદ્ધિનો અભાવ હતો।
અહીં તારતમ વાણી એક અત્યંત સૂક્ષ્મ ભેદ પ્રગટ કરે છે :
પ્રેમ દ્વાર સુધી લઈ જાય છે;
તારતમ જ્ઞાન દ્વાર ખોલે છે।
⸻
5. બેહદથી પર : અક્ષરાતીત પરમધામ
તારતમ વાણીની સર્વોચ્ચ વિશિષ્ટતા એ છે કે તે બેહદને પણ અંતિમ નથી માનતી।
“હદના પાર બેહદ છે, બેહદ પર અક્ષર।
અક્ષર પાર વતન છે, જાગીએ ઇન ઘર।। ”
અહીં આધ્યાત્મિક ક્રમ સ્પષ્ટ થાય છે :
હદ → બેહદ → અક્ષર → અક્ષરાતીત પરમધામ
જ્યારે હદના શબ્દો બેહદ સુધી પહોંચી શકતા નથી, ત્યારે પરમધામનું વર્ણન કેવી રીતે શક્ય બને?
“બેહદને શબ્દ ન પહોંચહિં, તો કેમ પહોંચે દરબાર।
રાસ સુધી ના પહોંચ્યા, તો પરના પાર કેવી રીતે કહે?”
પરમધામ શબ્દાતીત છે। છતાં તારતમ વાણી કૃપાથી તેનો સંકેત આપે છે :
“આતમ રોગ મિટાવને, એ સુખ કહું માંહે શબ્દ।
બેહદના પારના પાર સુખ, સો થોડું બતાવું હદમાં।। ”
અને પછી આવે છે એ અદ્ભુત વાક્ય :
“લોક અલોક હિસાબમાં, હિસાબ જો હદ બેહદ।
ન્યારો ઇશ્ક જો પીઉનો, જેણે કર્યા આદ લૌં રદ।। ”
હદ અને બેહદ બંને ગણતરીમાં આવી શકે; પરંતુ પ્રિયતમનો ઇશ્ક આ બધાથી પર છે।
⸻
6. તારતમ વાણી “બેહદ વાણી” કેમ?
“એ વાણી બેહદ પ્રગટી, ઇન્દ્રાવતી મુખ।
બહુવિધે અમે રસ પીએ, બેહદના સુખ।। ”
તારતમ વાણી પોતાને “બેહદ વાણી” કહે છે, કારણ કે તે હદના જીવને હદથી પર લઈ જઈ બેહદનો પરિચય કરાવે છે, અને પછી બેહદથી પણ પર પરમધામનો માર્ગ બતાવે છે।
તેનું કાર્ય શું છે?
“ઝહેર ઉતારને સાથને, લાવ્યા તારતમ।
બેહદનો રસ શ્રવણે, પિલાવીએ અમે।। ”
માયાનું ઝેર ઉતારવું। સંસારની નિંદ્રા તોડવી। આત્માને તેના મૂળ વતનની યાદ અપાવવી।
“તા કારણ વાણી બેહદ, કહે નિંદ્રા ટાળું।
ના દઉં સ્વપ્ન પ્રસરે, ચડ્યું ઝહેર ઉતારું।। ”
તારતમ જ્ઞાન આત્માને મોહના સ્વપ્નમાંથી જગાડનાર બ્રહ્મવાણી છે।
⸻
7. જાગણીનો અંતિમ અર્થ
જ્યારે બ્રહ્માત્માઓ હદ અને બેહદની તમામ લീലાઓનો અનુભવ કરીને તુરિયાતીત ચેતનામાં સંપૂર્ણ સ્થિર થશે — ત્યારે જાગણીની લીલા પોતાનું પૂર્ણ લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરશે।
ત્યારે આત્માને નિશ્ચિત અનુભવ થશે :
જે હું આ સંસારમાં શોધતી રહી — તે અહીં હતું જ નહીં।
મારું સનાતન વતન તો સદૈવ પરમધામ જ હતું।
⸻
ઉપસંહાર
હદને જાણો — તેની મર્યાદા સમજો।
બેહદને ઓળખો — તેના રસનો પાન કરો।
પણ બેહદમાં અટકી જશો નહીં — બેહદથી પર પોતાના નિજ વતનમાં જાગો।
હદની બુદ્ધિ શાસ્ત્રો સુધી પહોંચે છે।
બેહદની રાહ પ્રેમથી ખુલે છે।
અને પરમધામનું દ્વાર — તારતમ જ્ઞાનથી।
આ જ તારતમ વાણીનો કેન્દ્રીય ઘોષ છે।
આ જ જાગણીનો સાર છે।
આ જ મહામતિ શ્રી પ્રાણનાથજીની અદ્વિતીય ભેટ છે — કે તેમણે હદના જીવને બેહદનો પરિચય આપ્યો અને બેહદના સાથીને પરમધામનો માર્ગ બતાવ્યો।
જાગીએ ઇન ઘર।
સદા આનંદ મંગળમાં રહો।
Comments
Post a Comment