હુકમ, માનવીય ઇચ્છા અને સંકલ્પશક્તિ

પરમ પ્રિયતમનો હુકમ, માનવીય ઇચ્છા અને સંકલ્પશક્તિ

તારતમ વાણી અને સમગ્ર દૃષ્ટિના પ્રકાશમાં

પ્રસ્તાવના

“બધું હુકમથી થાય છે” એવું આપણે સુંદરસાથ વારંવાર કહીએ અને ચર્ચાકારો પાસેથી સાંભળીએ પણ છીએ. પરંતુ આ વાક્યનો સાચો અર્થ શું છે? શું શ્રી રાજજી પણ કોઈ માનવીની જેમ વિકલ્પો વિશે વિચારીને એક પછી એક નિર્ણયો કરે છે? જો બધું હુકમમાં જ થાય છે, તો માણસની પોતાની ઇચ્છા, સંકલ્પશક્તિ, કર્તવ્ય અને જવાબદારીનું શું સ્થાન રહે છે? અને જો સફળતા–નિષ્ફળતા, સુખ–દુઃખ તથા હાર–જીત પણ હુકમમાં છે, તો આધ્યાત્મિક નફો અને નુકસાન કેવી રીતે સમજવું?

આ પ્રશ્નોના જવાબ માટે બે ખોટી સમજથી બચવું ખાસ યુ જરૂરી છે. પહેલી ખોટી સમજ એ છે કે પરમ પ્રિયતમને માણસ જેવા માનસિક સ્વભાવવાળા, માત્ર અનંત શક્તિશાળી વ્યક્તિ તરીકે કલ્પવામાં આવે. અને બીજી ખોટી સમજ એ છે કે બધું અગાઉથી નક્કી હોવાથી પ્રયત્ન, વિવેક અને કર્તવ્યની જરૂર જ નથી. પહેલી સમજ શ્રી રાજજીની દિવ્યતાને માનવીય મર્યાદામાં બાંધી દે છે અને બીજી સમજ માણસને નિષ્ક્રિય તથા બેજવાબદાર બનાવે છે. આ બંને ગેરસમજ સમાજમાં અવારનવાર જોવા મળે છે.

તારતમ વાણીનો હુકમ આ બંને સમજથી ઊંડો છે. હુકમ એ કોઈ માનવીય પ્રકારનો નિર્ણય નથી અને માનવીય જવાબદારીનો ઇનકાર પણ નથી. હુકમ શ્રી રાજજીની સર્વસમાવેશક ઇચ્છા, પૂર્ણ ઇલમ, મહેર અને સમગ્ર ખેલનું અખંડ સત્ય છે.

હુકમ, ઇલમ અને ખેલ—ત્રણ શબ્દો, એક જ દિવ્ય સત્ય

સિંધી વાણી કહે છે:

हुकम इलम खेल एकै, और कोई न कहूँ दम।
इत रूह न कोई रूहन की, जो कछू होए सो हुकम।।

અહીં હુકમ, ઇલમ અને ખેલને અલગ અલગ તત્ત્વો માનવામાં આવ્યાં નથી. હુકમ એટલે દિવ્ય ઇચ્છા, ઇલમ એટલે પૂર્ણ દિવ્ય જ્ઞાન અને ખેલ એટલે તે ઇચ્છા તથા જ્ઞાન દ્વારા પ્રગટ થતું સંસાર નાટક. માનવીની ઇચ્છા ઘણી વાર તેના જ્ઞાનથી અલગ પડી જાય છે. માણસ કંઈક ઇચ્છે છે, પરંતુ તેની ઇચ્છાના બધા પરિણામો જાણતો નથી. તેની પસંદગી ભય, સ્વાર્થ, આસક્તિ, ભૂતકાળના અનુભવ, સામાજિક દબાણ અને અધૂરી માહિતીથી પ્રભાવિત થઈ શકે છે.

શ્રી રાજજીના હુકમમાં આવી અપૂર્ણતા નથી. તેમની ઇચ્છા જ્ઞાનથી અલગ નથી, જ્ઞાન પ્રેમથી અલગ નથી અને પ્રેમ ખેલના પૂર્ણ હેતુથી અલગ નથી. તેથી હુકમને શ્રી રાજજી દ્વારા લેવામાં આવેલો કોઈ એક નિર્ણય માનવો એ અધૂરો અર્થ છે. હુકમ એ સર્વને સમાવી લેતી દિવ્ય ઇચ્છા–જ્ઞાન–ખેલની અખંડ ગતિ છે.

સરળ ભાષામાં કહીએ તો, હુકમ માત્ર શ્રી રાજજી “શું કરે છે” તે નથી; આત્મા, ઇન્દ્રિયો, જોવાની શક્તિ, પરિસ્થિતિઓ, જાગણીની તકો અને સમગ્ર ખેલ જે વિશાળ દિવ્ય સત્યમાં પ્રગટ થાય છે તે હુકમ છે.

પરમ પ્રિયતમનો હુકમ અને માનવીય ઇચ્છાનો ભેદ

માનવી સામાન્ય રીતે વિકલ્પો જુએ છે, તેના પર વિચાર કરે છે, કોઈ એક પસંદગી કરે છે અને પછી કાર્ય કરે છે. આ પસંદગી કરવાની ક્ષમતા સાચી છે, પરંતુ મર્યાદિત છે. માણસ સમગ્ર પરિસ્થિતિ નહીં, તેનો થોડો ભાગ જ જોઈ શકે છે. પરમ પ્રિયતમના હુકમ અને માનવીય ઇચ્છા વચ્ચેનો મૂળભૂત ભેદ આ પ્રમાણે સમજી શકાય:

પરમ પ્રિયતમનો હુકમ	માનવીય ઇચ્છા
સમગ્ર ખેલને સમાવે છે	પરિસ્થિતિનો મર્યાદિત ભાગ જુએ છે
પૂર્ણ ઇલમ સાથે એકરૂપ છે	અધૂરી જાણકારીથી કાર્ય કરે છે
મહેર અને દિવ્ય પ્રેમથી જોડાયેલ છે	ભય, ઇચ્છા અને આસક્તિથી પ્રભાવિત થઈ શકે છે
આત્મા, શક્તિ, પરિસ્થિતિ અને ખેલનો વિશાળ આધાર છે	મળેલી પરિસ્થિતિમાં પસંદગી કરવાની મર્યાદિત શક્તિ છે
કોઈ અભાવ કે અસુરક્ષાથી ઊભો થતો નથી	સુખ, સફળતા, સુરક્ષા કે માન્યતા શોધી શકે છે
ખેલના સંપૂર્ણ હેતુને જાણે છે	પરિણામના થોડા ભાગનો જ અંદાજ લગાવી શકે છે
કોઈ પર અહંકારથી પ્રભુત્વ સ્થાપિત કરતો નથી	ઘણી વાર બીજાને અને પરિણામને નિયંત્રિત કરવા માગે છે

આથી શ્રી રાજજીને એક અત્યંત શક્તિશાળી માનવીય શાસક તરીકે નહીં, પરંતુ પરમ પ્રિયતમ તરીકે સમજવા જોઈએ, જેમની ઇચ્છા, ઇલમ, મહેર અને ખેલ એકબીજાથી અલગ નથી.

માનવીય ઇચ્છા અને સંકલ્પશક્તિનું સ્થાન

માનવીય ઇચ્છા એટલે કોઈ હેતુ બનાવવાની અને વિકલ્પોમાંથી પસંદગી કરવાની આપણી મર્યાદિત શક્તિ. સંકલ્પશક્તિ એટલે મુશ્કેલી, વિક્ષેપ, થાક કે લાલચ હોવા છતાં યોગ્ય માનેલા કાર્યને ચાલુ રાખવાની આંતરિક શક્તિ. તેના દ્વારા માણસ ખોટી આદત રોકી શકે છે, પોતાની જવાબદારી પૂર્ણ કરી શકે છે, દબાણમાં સત્ય બોલી શકે છે, નિયમિત ચિતવણી કરી શકે છે, પ્રશંસા ન મળે તો પણ સેવા ચાલુ રાખી શકે છે અને વારંવાર થતી ભૂલ સુધારી શકે છે.

પરંતુ સંકલ્પશક્તિ પોતે સારા કે ખરાબનો નિર્ણય કરતી નથી. અભિમાની વ્યક્તિ મજબૂત સંકલ્પશક્તિનો ઉપયોગ બીજાને નિયંત્રિત કરવા માટે કરી શકે છે, જ્યારે પ્રેમાળ વ્યક્તિ એ જ શક્તિનો ઉપયોગ સેવા અને સહાય માટે કરી શકે છે. તેથી સંકલ્પશક્તિને સત્ય, ઇલમ, પ્રેમ, દયા અને નમ્રતાનું માર્ગદર્શન જરૂરી છે.

અહંકારથી ચાલતી સંકલ્પશક્તિ નિયંત્રણ બને છે. ઇલમથી ચાલતી સંકલ્પશક્તિ જવાબદારી બને છે. પ્રેમ, મહેર અને સમર્પણથી ચાલતી સંકલ્પશક્તિ સેવા-શક્તિ બની જાય છે.

માનવીય ઇચ્છા હુકમની બહાર નથી

સિંધી વાણી કહે છે:

अरवा हमारी आमर, गुन अंग इंद्री आमर।
हम देखें सब आमर, हक देखावत पट कर।।

અને આગળ કહે છે:

देख्या देखाया हुकमें, और हम भी भए हुकम।
ना हुआ ना है ना होएगा, बिना हुकम खसम।।

અહીં હુકમને માત્ર બહારની ઘટનાઓ સુધી મર્યાદિત રાખવામાં આવ્યો નથી. આત્મા, ઇન્દ્રિયો, જોવાની શક્તિ, દેખાતું દૃશ્ય અને જોવાનો અનુભવ—બધું હુકમના વિશાળ સત્યમાં આવે છે. “ધણીનો હુકમ જ જુએ છે, દેખાડે છે અને જોનારરૂપે પ્રગટ થાય છે” એવો તેનો ઊંડો ભાવ છે.

આથી સંબંધને માત્ર આ રીતે સમજવો અધૂરો છે કે શ્રી રાજજી નિર્ણય કરે છે, પછી બહારથી આપણને આદેશ આપે છે અને આપણે તેનું પાલન કરીએ છીએ. વધારે ઊંડી સમજ એ છે કે આત્મા, તેની શક્તિઓ, તેની પરિસ્થિતિ, તેની પસંદગી અને સમગ્ર ખેલ હુકમમાં જ પ્રગટ થાય છે.

આપણી પસંદગી માનવીય સ્તરે અર્થપૂર્ણ છે, પરંતુ તે સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર શક્તિ નથી. આપણું અસ્તિત્વ, ચેતના, બુદ્ધિ, શરીર, શક્તિ, સમય, દરેક પરિસ્થિતિ અને વિચારવાની ક્ષમતા આપણે પોતાની રીતે સર્જ્યાં નથી. વ્યક્તિગત ઇચ્છા હુકમમાં મળેલી શક્તિઓ અને પરિસ્થિતિઓની અંદર કાર્ય કરે છે.

ખુદી—આત્મા અને ધણી વચ્ચેનો પડદો

સિંધી વાણી કહે છે:

बीच खेल और खावंद, पट तुमारा वजूद।
पीठ दे हक को ए देखत, जो ना कछू है नाबूद।।

આત્મા અને ધણી વચ્ચે કોઈ વાસ્તવિક દિવાલ નથી. મુખ્ય પડદો ખુદી છે—પોતાને અલગ, સ્વતંત્ર અને અંતિમ કર્તા માનવાનો અહંકાર. ખુદી કહે છે: “હું જ કર્તા છું, મારી સમજ જ સાચી છે, પરિણામ પર મારો અધિકાર છે અને મારી સિદ્ધિ માત્ર મારી જ શક્તિથી થઈ છે.”

જ્યારે ચેતના શ્રી રાજજી તરફ પીઠ ફેરવે છે, ત્યારે નાશવંત ખેલ જ સંપૂર્ણ સત્ય જેવો લાગે છે. શરીર, પદ, સંપત્તિ, સફળતા, હાર, પ્રશંસા અને અપમાનને માણસ પોતાની અંતિમ ઓળખ માની લે છે. જ્યારે દૃષ્ટિ ધણી તરફ વળે છે, ત્યારે ખેલનો ઇનકાર થતો નથી; પરંતુ ખેલને તેના સાચા સ્થાન પર જોવાની સમજ આવે છે.

હુકમને ઓળખવાનો અર્થ જીવનમાંથી ભાગી જવું નથી. તેનો અર્થ બદલાતા ખેલને અંતિમ સત્ય માનવાની ભૂલમાંથી જાગવું છે.

ખુદી પણ હુકમની બહાર નથી—પરંતુ જવાબદારી રહે છે

સિંધી વાણીનો અત્યંત ઊંડો શ્લોક છે:

खुदी गुनाह सब हुकमें, मांगू बोलूं सब हुकम।
पट खोलूं या जो करूं, सब हुकम कहे इलम।।

આનો ખોટો અર્થ એવો થઈ શકે કે “મારી ખુદી પણ હુકમમાં છે, તેથી હું જે કરું તે યોગ્ય જ છે.” પરંતુ આ તારતમ વાણીનો આશય નથી. અહીં કહેવામાં આવે છે કે હુકમથી બહાર કોઈ બીજી સ્વતંત્ર સત્તા નથી. ખુદી, તેની માંગ, તેનું બોલવું અને ખુદીનો પડદો પાર કરવાની પ્રક્રિયા—બધું ખેલની અંદર છે.

તેમ છતાં વ્યવહારિક સ્તરે માણસ પોતાના કર્મ માટે જવાબદાર રહે છે. કોઈ વસ્તુ હુકમના ક્ષેત્રમાં હોવી અને તે નૈતિક રીતે યોગ્ય હોવી—આ બંને એક વાત નથી. ક્રોધ, લોભ, છેતરપિંડી કે અન્યાય હુકમની બહાર કોઈ સ્વતંત્ર જગતમાંથી આવતા નથી; છતાં માણસે તેને ઓળખવા, અટકાવવા અને સુધારવા પડે છે.

ઊંડી દૃષ્ટિ કહે છે કે ખુદી પણ હુકમથી બહાર નથી. જીવનની દૃષ્ટિ કહે છે કે ખુદીથી થયેલા ખોટા કર્મને સુધારવું આપણું કર્તવ્ય છે. આ બે સ્તરોને સાથે રાખવાથી હુકમનો અર્થ બેજવાબદારી કે નિષ્ક્રિયતા બનતો નથી.

પ્રેમની માંગમાં છુપાયેલી સૂક્ષ્મ ખુદી

સિંધી વાણી કહે છે:

जो मैं मांगों इसक को, तो इत भी आप देखाए।
ए भी खुदी देखी, जब इलमें दई समझाए।।

સામાન્ય રીતે દુન્યવી ઇચ્છાને અહંકાર સાથે જોડવામાં આવે છે, પરંતુ “હે રાજ જી, મને દિવ્ય પ્રેમ આપો,” “મને દર્શન આપો” કે “મને વિશેષ આધ્યાત્મિક અનુભવ આપો” જેવી માંગમાં પણ સૂક્ષ્મ “મને , હું પદ” છુપાયેલું હોઈ શકે છે.

પ્રેમ માગવો ખોટો નથી. પરંતુ પોતાને આધ્યાત્મિક રીતે વિશેષ અનુભવવાની ઇચ્છા પ્રેમના રૂપમાં છુપાઈ શકે છે. તેથી આત્માએ પોતાની અંદર પૂછવું જોઈએ: “હું પ્રિયતમને પ્રેમ કરું છું કે કોઈ વિશેષ અનુભવ મેળવીને પોતાને મહાન માનવા માગું છું?”

શરૂઆતમાં પ્રાર્થના હોય છે: “પ્રિયતમ, મારી ઇચ્છા પૂરી કરો.” ઊંડી ભક્તિમાં તે બદલાય છે: “પ્રિયતમ, મારા દિલને આપના પ્રેમ માટે યોગ્ય બનાવો.” અંતે ભાવ થાય છે: “મારી ઇચ્છાને આપના પ્રેમ, ઇલમ અને હુકમ સાથે સુમેળમાં લાવો.”

શ્રી રાજજીની ઓળખ પણ માત્ર “મારી સિદ્ધિ” નથી

સિંધી વાણી પ્રશ્ન કરે છે:

हक पेहेचान किनको हुई, इत दूसरा कौन केहेलाए।
ऐसी काढ़ी बारीकी खुदियां, हक भी पेहेचान कराए।।

આ પ્રશ્ન આધ્યાત્મિક અહંકારની બહુ સૂક્ષ્મ ગાંઠ ખોલે છે. દુન્યવી અહંકાર કહે છે: “મેં સફળતા મેળવી.” આધ્યાત્મિક અહંકાર કહે છે: “મને ઊંચું જ્ઞાન છે, મેં ધણીને ઓળખ્યા અને હું બીજાથી વધારે જાગૃત છું.”

પરંતુ તારતમ જ્ઞાન મળવું, સતગુરુનો સંબંધ થવો, વાણી સાંભળવાની તક મળવી અને અંદર ઓળખનો પ્રકાશ જાગવો—આ બધું મહેર અને હુકમના ક્ષેત્રમાં આવે છે. તેથી સાચો ભાવ એવો નથી કે “મેં શ્રી રાજજીને મારી શક્તિથી ઓળખ્યા,” પરંતુ એવો છે કે “શ્રી રાજજીની મહેરથી મારી અંદર ઓળખ જાગી.”

આ સમજ જ્ઞાનને અભિમાન નહીં, નમ્રતા બનાવે છે.

ધણીને મેળવવા બહાર કોઈ તાળું કે ચાવી નથી

સિંધી વાણી કહે છે:

ताला द्वार न कुंजी खोलना, समझाए दई सबों आप।
दिल अपने में हक बसें, ज्यों जाने त्यों कर मिलाप।।

અને આગળ કહે છે:

सेहेरग से नजीक, आड़ा पट न द्वार।
खोली आखें समझ की, देखती न देखे भरतार।।

શ્રી રાજજી ક્યાંક દૂર નથી. તેમને મેળવવા માટે કોઈ ભૌતિક દરવાજો, ગુપ્ત તાળું કે ખાસ ચાવી શોધવાની નથી. તેઓ આત્માના દિલની અત્યંત નજીક છે. મુખ્ય અવરોધ બહાર નહીં, અંદર છે—ભૂલવણી, ખુદી, ખોટી ઓળખ, માત્ર બહારની વિધિમાં અટકવું અને જ્ઞાનને રહેણીમાં ન ઉતારવું.

સમજની આંખ ખુલ્યા પછી પણ જૂના સંસ્કારને કારણે હાજર પ્રિયતમની ઓળખ થતી નથી. તેથી ચિતવણી, સ્મરણ અને જાગણીનો હેતુ શ્રી રાજજીને ક્યાંક દૂરથી બોલાવવાનો નથી; હેતુ અંદરની દૃષ્ટિને સ્વચ્છ કરવાનો છે.

મિલાપ બહારથી આવતી ઘટના કરતાં અંદર જાગતી ઓળખ છે. પરંતુ આ આંતરિક ઓળખ આત્મા અને શ્રી રાજજીના જીવંત પ્રેમસંબંધને નકારતી નથી; તે સંબંધને વધુ નજીક, સચેત અને હૃદયસ્પર્શી બનાવે છે.

આત્મા હુકમની અભિવ્યક્તિ છે, નિર્જીવ વસ્તુ નથી

સિંધી વાણી કહે છે:

अरवाहें जो कोई अरस की, सो सब हक आमर।
हम हुज्जत सिर अरस की, बैठी आगूं हक नजर।।

અરસની આત્માઓ ધણીના હુકમ સાથે જોડાયેલી છે. ખેલમાં છુપાવવું અને ઓળખવું, વિરહ અને મિલાપ, પ્રશ્ન અને જાગણી—આ બધું પ્રિયતમની નજર સામે ચાલે છે.

“બધું હુકમ છે”નો અર્થ આત્મા નિર્જીવ વસ્તુ કે મૂલ્યહીન મહોરું છે એવો નથી. બ્રહ્માત્માનો શ્રી રાજજી સાથે ચેતન, પ્રેમસભર અને નિત્ય સંબંધ છે. આત્મા પ્રેમ અનુભવે છે, વિરહમાં રડે છે, પ્રિયતમને યાદ કરે છે, પ્રશ્ન કરે છે, ઓળખે છે અને અખંડ આનંદમાં ભાગ લે છે.

આત્માની વિશિષ્ટતા રહે છે; માત્ર “હું ધણીથી સંપૂર્ણ અલગ અને સ્વતંત્ર છું” એવો અહંકાર ઓગળે છે.

સુરતા, ખેલ અને ખેલાડનાર

સિંધી વાણી કહે છે:

अपनी सुरतें हुकम, खेलावत हुकम।
खेलत सामी हुकमें, ए देखावत तले कदम।।२०।।

ખેલમાં પ્રવેશતી સુરતા, ખેલનો અનુભવ, ખેલનું ચાલવું અને અંતે ખેલને શ્રી રાજજીના ચરણોમાં ઓળખવું—બધું હુકમમાં છે. કેટલાક અનુવાદોમાં આત્માને ખેલના મહોરા જેવી ઉપમા આપવામાં આવી છે. તેનો અર્થ આત્માની સંપૂર્ણ લાચારી કરવો યોગ્ય નથી. વાણીનો મુખ્ય હેતુ અહંકારના સ્વતંત્ર કર્તાપણાને ઓગાળવાનો છે, નૈતિક જવાબદારી કે પ્રેમપૂર્ણ ભાગીદારીને નકારવાનો નહીં.

આપણે ખેલના માલિક નથી; છતાં ખેલમાં આપણી જાગૃત, જવાબદાર અને પ્રેમસભર ભાગીદારીનું મહત્ત્વ છે. ખેલ આપણો બનાવેલો નથી, પરંતુ ખેલમાં આપણે કેવી રહેણી ધારણ કરીએ છીએ તે જાગણીની દૃષ્ટિએ અત્યંત મહત્ત્વનું છે.

શું માણસને સ્વતંત્ર ઇચ્છા (ફ્રી વિલ)છે?

આ પ્રશ્નનો જવાબ કયા સ્તરેથી પૂછવામાં આવે છે તેના પર આધાર રાખે છે. વ્યવહારિક સ્તરે માણસ પસંદગી કરે છે અને પોતાના વર્તન માટે જવાબદાર છે. તે સત્ય કે અસત્ય બોલી શકે છે, સેવા કરી શકે છે કે ટાળી શકે છે, દયા બતાવી શકે છે કે નુકસાન કરી શકે છે. આ સ્તરે પસંદગી અને પ્રયત્નનું મહત્ત્વ નકારવું યોગ્ય નથી.

વિકાસના સ્તરે સંકલ્પશક્તિ ધીમે ધીમે મજબૂત અને શુદ્ધ બની શકે છે. માણસ તાત્કાલિક આવેગમાંથી આત્મસંયમ તરફ, સ્વાર્થમાંથી જવાબદારી તરફ અને અહંકારભર્યા નિયંત્રણમાંથી પ્રેમપૂર્ણ સેવા તરફ આગળ વધી શકે છે.

ભક્તિના સ્તરે આત્મા પોતાની ઇચ્છા સ્વેચ્છાથી શ્રી રાજજીને અર્પણ કરે છે: “પ્રિયતમ, મારા આશયને શુદ્ધ કરો અને મને આપના હુકમ સાથે સુમેળમાં જીવતાં શીખવો.” અહીં સમર્પણ સંબંધ અને પ્રેમનું સ્વરૂપ છે.

સિંધી વાણીની અત્યંત ઊંડી દૃષ્ટિએ આત્મા ઓળખે છે કે તેની પસંદગી કરવાની શક્તિ પણ હુકમના વિશાળ સત્યથી સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર નહોતી. આમ માનવીય સ્વતંત્રતા વ્યવહારિક સ્તરે સાચી અને અર્થપૂર્ણ છે, પરંતુ અંતિમ તથા સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા નથી.

હુકમનો અર્થ લાચારી કે ભાગ્યવાદ નથી

“બધું હુકમ છે” એવું કહી આળસ, અન્યાય, જવાબદારીની અવગણના, સારવારનો ઇનકાર, ભૂલ છુપાવવી, અટકાવી શકાય એવું નુકસાન સહન કરવું કે ધર્મના નામે બીજાને નિયંત્રિત કરવું યોગ્ય નથી.

જે બની ગયું છે તેને નકાર્યા વિના સ્વીકારવું અને હવે શું કરવું તેની જવાબદારી લેવી—આ બંને સાથે ચાલે છે. ગઈકાલની ઘટના કદાચ આપણા નિયંત્રણ બહાર હતી, પરંતુ આજનો પ્રતિભાવ સત્ય, હિંમત, દયા અને વિવેકથી આપવો આપણું કર્તવ્ય છે.

જીવનનો ભાગ	આપણી યોગ્ય ભૂમિકા
જે બની ચૂક્યું છે	તેનો ઇનકાર કર્યા વિના સ્વીકાર કરવો
જે અત્યારે કરી શકાય છે	સત્ય, વિવેક અને જવાબદારીથી કાર્ય કરવું
અંતિમ પરિણામ	તેને સંપૂર્ણ નિયંત્રિત કરવાનો આગ્રહ છોડવો

સાચું સમર્પણ એટલે સંપૂર્ણ પ્રયત્ન કરતાં કરતાં દરેક બાબતના સ્વતંત્ર માલિક હોવાનો દાવો છોડવો. સ્વીકાર એટલે લાચાર બનવું નહીં અને શ્રી રાજજી પર વિશ્વાસ એટલે વિવેક તથા કર્તવ્ય છોડી દેવું નહીં.

હુકમ અને મહેરનો સંબંધ

સંબંધિત વાણીમાં ભાવ આવે છે:

हुकम मेहेर के हाथ में, जोस मेहेर के अंग।
इस्क आवे मेहेर से, बेसक इलम तिन संग।।

હુકમને માત્ર કઠોર નિયંત્રણ તરીકે સમજવો અધૂરો છે. હુકમ મહેરથી અલગ નથી. ઇશ્ક અને ઇલમ પણ મહેર સાથે આવે છે. હુકમ દિવ્ય દિશા અને સંપૂર્ણ વ્યવસ્થા છે, ઇલમ સાચી ઓળખ કરાવે છે, મહેર આત્માને જાગવાની શક્તિ આપે છે અને ઇશ્ક આત્માને પ્રિયતમ તરફ પ્રેમથી ખેંચે છે.

મહેર વગર હુકમ કઠોર નિયંત્રણ જેવો લાગી શકે છે. ઇલમ વગર તે અંધ ભાગ્ય જેવો લાગી શકે છે. ઇશ્ક વગર હુકમ માત્ર સૂકો નિયમ બની શકે છે. તારતમ વાણીમાં હુકમ, ઇલમ, મહેર અને ઇશ્ક એકબીજાથી જીવંત રીતે જોડાયેલા છે.

વિવિધતાના ખેલ પર એક હુકમ

સિંધી વાણીની હુકમદૃષ્ટિ સનંધ વાણીમાં સામાજિક અને ધાર્મિક વિવિધતા સુધી વિસ્તરે છે:

कई दीन फिरके मजहब, खेल फिरस्ते दम।
ए खेल किया हुकमें देखने, सब पर एक हुकम।।

અને:

भेष भाषा जातें जुदियां, ना तो सोई दम सोई देह।
खैचा खैच कर हुकमें, खेल बनाया एह।।

ધર્મ, પંથ, ભાષા, વેશ, જાતિ અને સામાજિક ઓળખ અનેક હોઈ શકે છે, પરંતુ બધા ઉપર એક જ હુકમ છે. ખેલમાં વિવિધતા છે, પરંતુ મૂળ સંબંધ એક ધણી સાથે છે. આ સમજ કોઈ એક જૂથને હુકમનો માલિક અને બીજા જૂથને હુકમથી બહાર માનવાની ભૂલ દૂર કરે છે.

હુકમની સાચી ઓળખ સંકુચિત ધાર્મિક ગર્વ તરફ નહીં, એકતા, દયા અને પરસ્પર સન્માન તરફ લઈ જાય છે. વિવિધતા મિટાવવાની નથી; તેની પાછળ રહેલા એક ધણી અને એક વિશાળ ખેલને ઓળખવાનો છે.

સુખ–દુઃખ, હાર–જીત અને હુકમ

વાણીનો ભાવ છે:

हार जीत दुख सुख हुकमें, कछू ना बिना हुकम खसम।।

અને સિંધી વાણી કહે છે:

हुकमें देखाया हुकम को, तिन हुकमें देख्या हुकम।
भिस्त दोजख उन हुकमें, आखर सुख सब दम।।

માનવ અનુભવના વિરોધી ભાગ—સુખ અને દુઃખ, હાર અને જીત, સ્વર્ગ અને નરક—પણ ખેલના વિશાળ ક્ષેત્રની બહાર નથી. પરંતુ તેનો અર્થ દુઃખને સારું કહેવું, અન્યાયને યોગ્ય ઠેરવવો કે સારવાર અને મદદ છોડવી નથી. તેનો અર્થ એટલો છે કે કોઈ પરિસ્થિતિ શ્રી રાજજીની જાણ, મહેર અને હુકમની સીમાથી બહાર નથી.

આ સમજ દુઃખમાં રહેલી વ્યક્તિને આશ્વાસન આપે છે: “આ પરિસ્થિતિમાં પણ તું ધણીથી ત્યજાયેલો નથી.” સાથે જ તે કર્તવ્ય પણ યાદ કરાવે છે: “દુઃખ ઓછું કરવા, અન્યાય અટકાવવા અને યોગ્ય સહાય મેળવવા માટે જે કરી શકાય તે કર.”

હુકમ અને માનવીય કર્તવ્ય

હુકમ વિશાળ દિવ્ય ક્ષેત્ર છે; તેમાં આપણો સત્ય, પ્રેમપૂર્ણ અને જવાબદાર પ્રતિભાવ આપણું કર્તવ્ય છે. જો કર્તવ્યનું કોઈ સ્થાન જ ન હોત, તો તારતમ જ્ઞાન, જાગણી, ઉપદેશ, સેવા, ચિતવણી અને રહેણીની જરૂર પણ ન રહેત.

આપણું કર્તવ્ય પરિસ્થિતિને શક્ય તેટલી સ્પષ્ટતાથી સમજવું, પોતાના આશયની તપાસ કરવી, સત્ય અને પ્રેમપૂર્ણ માર્ગ પસંદ કરવો, પોતાની શક્તિનો જવાબદારીથી ઉપયોગ કરવો, ભૂલને સુધારવી, બીજાના ગૌરવનું રક્ષણ કરવું, વિશ્વસનીયતાથી સેવા કરવી અને પરિણામ પરના અહંકારભર્યા અધિકારને છોડવો છે.

હુકમ કાર્યને નષ્ટ કરતો નથી; તે “હું જ એકલો કર્તા છું” એવા અહંકારને શુદ્ધ કરે છે. આપણે કર્મ કરીએ છીએ, કારણ કે તે આપણું કર્તવ્ય છે. આપણે પરિણામ સમર્પિત કરીએ છીએ, કારણ કે સમગ્ર પરિણામ આપણા નિયંત્રણમાં નથી.

હુકમ અને નફો–નુકસાન

નફો અને નુકસાનને માત્ર દુન્યવી સફળતા કે નિષ્ફળતાથી માપી શકાય નહીં. દુન્યવી હાર આધ્યાત્મિક નફો બની શકે છે, જો તે નમ્રતા, પ્રેમ, વિવેક અને જાગણી લાવે. દુન્યવી સફળતા આધ્યાત્મિક નુકસાન બની શકે છે, જો તે ખુદી, અભિમાન, નિયંત્રણ અને ભૂલવણી વધારે.

આધ્યાત્મિક નફો ત્યારે થાય છે જ્યારે ખુદીનો પડદો હળવો બને, શ્રી રાજજીનું સ્મરણ ઊંડું થાય, મહેર પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વધે, ઇલમથી ભેદ સમજાય, ઇશ્ક માંગમાંથી પ્રેમસંબંધ બને, સંકલ્પશક્તિ સેવા-શક્તિ બને અને જ્ઞાન રહેણીમાં ઉતરે.

આધ્યાત્મિક નુકસાન ત્યારે થાય છે જ્યારે વ્યક્તિ પોતાની ઇચ્છાને હુકમ જાહેર કરે, આધ્યાત્મિક અનુભવનો ગર્વ કરે, “બધું હુકમ છે” કહી કર્તવ્ય છોડે, ધણીના નામે બીજાને નિયંત્રિત કરે, ધાર્મિક ભેદને દ્વેષમાં ફેરવે અથવા દુન્યવી ખેલને જ અંતિમ સત્ય માની લે.

જે આપણને શ્રી રાજજીની ઓળખ, પ્રેમ અને જાગણી તરફ લઈ જાય તે સાચો નફો છે. જે આપણને ખુદી, નિયંત્રણ અને ભૂલવણીમાં વધારે બાંધે તે સાચું નુકસાન છે.

“મારો નિર્ણય જ હુકમ છે”—આવા દાવાથી સાવધાન

કોઈ ધાર્મિક નેતા, પરિવારના વડીલ, ડૉક્ટર કે સમાજના આગેવાને પોતાની વ્યક્તિગત પસંદગીને સીધી શ્રી રાજજીનો હુકમ જાહેર ન કરવી જોઈએ. માનવીય નિર્ણય સંસ્કાર, લાગણી, અધૂરી માહિતી, જૂથનું દબાણ, પદ, વ્યક્તિગત લાભ અને વર્તમાન સમજથી પ્રભાવિત થઈ શકે છે.

કોઈ નિર્ણય હુકમ સાથે સુમેળ ધરાવે છે કે નહીં તેની કસોટી એ છે કે તેમાં સત્ય છે કે ચાલાકી, પ્રેમ છે કે નિયંત્રણ, દયા છે કે કઠોરતા, નમ્રતા છે કે પોતાની મહાનતાનો દાવો, જવાબદારી છે કે નિષ્ક્રિયતા અને સર્વનું કલ્યાણ છે કે વ્યક્તિગત લાભ.

એ પછી પણ નમ્રતાથી એટલું જ કહેવું યોગ્ય છે: “મારી વર્તમાન સમજ પ્રમાણે આ નિર્ણય હુકમ સાથે સુમેળ ધરાવતો લાગે છે.” “મારી ઇચ્છા જ નિઃસંદેહ શ્રી રાજજીનો હુકમ છે” એવો દાવો આધ્યાત્મિક અહંકાર અને દુરુપયોગનો માર્ગ બની શકે છે.

જીવનમાં હુકમ ઓળખવા માટેની આંતરિક કસોટી

હુકમનું સંપૂર્ણ રહસ્ય માનવીય બુદ્ધિથી માપી શકાતું નથી. તેમ છતાં પોતાના નિર્ણય પહેલાં થોડું આંતરિક મન્થન કરી શકાય. શું હું પરિસ્થિતિને સાચી રીતે જોઈ રહ્યો છું? મારું કાર્ય પ્રેમ અને જવાબદારીથી આવે છે કે ભય અને અહંકારથી? અત્યારે મારું કર્તવ્ય શું છે? મારા નિર્ણયથી કોઈના ગૌરવ, સુખ અને સુરક્ષાનું રક્ષણ થશે કે નુકસાન? શું હું બીજાને સાંભળવા અને પોતાની ભૂલ સુધારવા તૈયાર છું? શું હું સંપૂર્ણ પ્રયત્ન કરીને પણ પરિણામનો અતિશય આગ્રહ છોડી શકું છું? અને શું આ નિર્ણય મને રાજ–શ્યામાના સ્મરણ, સેવા અને જાગણીની નજીક લઈ જાય છે?

આ પ્રશ્નો હુકમનો અંતિમ નિર્ણય આપતા નથી, પરંતુ પોતાની ખુદીને “હુકમ” કહી દેતાં રોકે છે.

માનવીય ઇચ્છાના આધ્યાત્મિક વિકાસના ચાર તબક્કા

પ્રારંભિક અવસ્થામાં માણસ કહે છે: “બધું મારી ઇચ્છા પ્રમાણે થવું જોઈએ.” અહીં સંકલ્પશક્તિનો ઉપયોગ પોતાની સફળતા, સુખ, માન્યતા અને નિયંત્રણ માટે થાય છે.

પછી માણસ અનુભવે છે: “મારી ઇચ્છા અને શ્રી રાજજીની ઇચ્છા વચ્ચે સંઘર્ષ છે.” આ આધ્યાત્મિક શરૂઆત છે, જોકે અહીં હુકમ હજુ બહારથી આવતી આજ્ઞા જેવો લાગે છે.

ભક્તિ ઊંડી થાય ત્યારે ભાવ બને છે: “હું મારી ઇચ્છા શ્રી રાજજીને અર્પણ કરું છું. પ્રિયતમ, મારા આશયને શુદ્ધ કરો અને મને સત્ય તથા પ્રેમ અનુસાર કાર્ય કરાવો.” અહીં વ્યક્તિગત ઇચ્છા નષ્ટ થતી નથી; તે સ્વાર્થથી શુદ્ધ થવા લાગે છે.

અંતે આત્મા ઓળખે છે: “સમજવાની, પસંદગી કરવાની, સેવા કરવાની અને સમર્પિત થવાની મારી શક્તિ પણ હુકમના વિશાળ સત્યમાં જ હતી.” અહીં જવાબદારી સમાપ્ત થતી નથી; માત્ર અલગ અને સ્વતંત્ર કર્તા હોવાનો અહંકાર ઓગળે છે.

અંતિમ સમન્વય

હુકમ શ્રી રાજજીની સર્વસમાવેશક દિવ્ય ઇચ્છા, પૂર્ણ ઇલમ, મહેર અને ખેલ છે. માનવીય ઇચ્છા આ વિશાળ સત્યની અંદર હેતુ અને પસંદગી કરવાની મર્યાદિત શક્તિ છે. સંકલ્પશક્તિ હેતુને કાર્યમાં ઉતારવાની આંતરિક શક્તિ છે. કર્તવ્ય એ શક્તિનો સત્ય, પ્રેમ અને જવાબદારીથી ઉપયોગ છે. સમર્પણ એટલે કર્મ છોડવું નહીં, પરંતુ પરિણામને સંપૂર્ણ નિયંત્રિત કરવાની ખુદીની માંગ છોડવી. જાગણી એટલે આત્મા, તેની શક્તિ, કર્મ અને સમર્પણ ક્યારેય શ્રી રાજજીના હુકમથી સંપૂર્ણ અલગ નહોતાં—તેની વધતી ઓળખ.

પ્રારંભિક સમજ કહે છે: “મારી ઇચ્છા અને શ્રી રાજજીની ઇચ્છા વચ્ચે સંઘર્ષ છે.” ભક્તિ કહે છે: “હું મારી ઇચ્છા પ્રિયતમને અર્પણ કરું છું.” વધુ ઊંડી સમજ કહે છે: “મારી ઇચ્છા અર્થપૂર્ણ છે, પરંતુ તે મારા અહંકાર કરતાં વિશાળ દિવ્ય સત્યમાં છે.” સિંધી વાણીની રહસ્યમય ઓળખ કહે છે: “આત્મા, ઇન્દ્રિયો, જોવું, દેખાડવું, કર્મ, ઇલમ અને સમગ્ર ખેલ ક્યારેય હુકમથી સ્વતંત્ર નહોતાં.”

સારસૂત્ર

સંકલ્પશક્તિને મજબૂત બનાવો, પરંતુ “હું જ એકલો કર્તા છું” એવી ખુદીને મજબૂત ન બનાવો. સત્ય, પ્રેમ, વિવેક અને જવાબદારીથી સંપૂર્ણ કાર્ય કરો—અને પરિણામ શ્રી રાજજીને સમર્પિત કરો.

હુકમ આપણને “કંઈ ન કરો, કારણ કે બધું નક્કી છે” એવું શીખવતો નથી. હુકમ આપણને જાગવા, સમજવા, પ્રેમ કરવા, સેવા કરવા અને શ્રી રાજજીના દિવ્ય ઇચ્છા–ઇલમ–મહેર–ખેલમાં સભાનપણે ભાગ લેવા બોલાવે છે.

અંતિમ પ્રાર્થનાભાવ:

મારો સંકલ્પ મજબૂત બને, પરંતુ ખુદી ન બને;
મારું કર્મ પૂર્ણ બને, પરંતુ કર્તાપણાનો ગર્વ ન બને;
મારું જ્ઞાન ઊંડું બને, પરંતુ અભિમાન ન બને;
મારું સમર્પણ સક્રિય બને, લાચારી ન બને;
અને મારું સમગ્ર જીવન રાજ–શ્યામાના હુકમ, મહેર અને ઇશ્કની રહેણી બની જાય.

સદા આનંદ મંગલ માં રહીએ 

ટેમ્પા, ઓગસ્ટ ૧૭, ૨૦૨૬