જ્યારે ભક્તિ સેવા બની જાય

જ્યારે ભક્તિ સેવા બની જાય

તારતમ અને ઇન્ટિગ્રલ દૃષ્ટિએ સેવાને આધ્યાત્મિક સાધના તરીકે

આ સમય બહારથી જેટલો અશાંત અને અસ્તવ્યસ્ત દેખાય છે, અંદરથી એટલો જ નિર્ણાયક અને પરીક્ષાસભર છે. યુદ્ધ, ભૂખ, રોગ અને વધતી નિરાશા વચ્ચે માનવમન વારંવાર એક જ પ્રશ્ન કરે છે—હું શું કરી શકું? તારતમ વાણી આ પ્રશ્નથી બચતી નથી; તે સીધી મનના મૂળ સુધી પહોંચે છે. તે આપણને આપણા સ્વરૂપ સાથે સામનો કરાવે છે અને કહે છે કે માનવમાં સંકલ્પ પણ છે અને વિકલ્પ પણ. આ દ્વંદ્વ કોઈ કમજોરી નથી; એ જ ધર્મ ની શરૂઆત છે. તેથી તારતમનો સીધો અને સ્પષ્ટ ઉપદેશ છે—

"સંકલ્પ વિકલ્પ છે તું માહીં,

તે તું કર સેવા ની।"

જ્યારે ગૂંચવણ વધે, વિચાર ભટકે અને દિશા અસ્પષ્ટ બને, ત્યારે તારતમ એક જ માપદંડ આપે છે—સેવા પસંદ કર. સેવા એ માર્ગ છે જ્યાં સંકલ્પ શુદ્ધ થાય છે અને જીવનને સાચી દિશા મળે છે.

સમગ્ર દૃષ્ટિ આ બોધને વધુ ઊંડાણ આપે છે. સાચો પરિવર્તન એક જ સ્તરે નહીં, પરંતુ ચારેય સ્તરે એકસાથે થવો જરૂરી છે—વ્યક્તિના આંતરિક જીવનમાં ભાવ, અર્થ અને વિવેકનું શુદ્ધિકરણ; વ્યક્તિના બાહ્ય જીવનમાં કર્મ, આરોગ્ય અને કૌશલ્યનો વિકાસ; સામૂહિક આંતરિક સ્તરે વિશ્વાસ, સંવેદના અને સંસ્કૃતિનું પોષણ; અને બાહ્ય સામાજિક સ્તરે સંસ્થાઓ તથા વ્યવસ્થાઓનું જીવનમુખી રૂપાંતર. સેવા એવી અનન્ય સાધના છે કે જે આ ચારેય સ્તરોને એકસાથે સ્પર્શે છે—અંદરની ભાવના શુદ્ધ કરે છે, બહારની ક્રિયામાં ઉતરે છે, સમાજમાં વિશ્વાસ જગાવે છે અને જીવનને આધાર આપતી વ્યવસ્થાઓને મજબૂત કરે છે.

તારતમ પરંપરામાં સેવા કોઈ વૈકલ્પિક પુણ્ય કે વધારાનું સદ્કર્મ નથી; તે ચેતનાના જાગરણનું સાધન છે. પરમાત્મા માત્ર સ્મરણ માટે પ્રગટ નથી થતા; તેઓ માનવમાં સૂઈ રહેલી ચેતનાને જગાડવા પ્રગટ થાય છે. અને આ જાગૃતિ શબ્દોથી નહીં, પરંતુ જીવંત જવાબદારી અને કરુણાકર્મથી થાય છે. તારતમ આ ક્ષણને અમૂલ્ય અવસર તરીકે ઓળખાવે છે—

"સેવા કીજે ઓળખાણ ચિત ધર,

કારણ આપને આવ્યા ફેર।"

આજે જ્યારે નાનાં પ્રયત્નોથી અંધત્વ અટકાવી શકાય, ભૂખથી મરણ બચાવી શકાય, અથવા શિક્ષણ દ્વારા બાળકનું આખું ભવિષ્ય બદલાઈ શકે, ત્યારે તે માત્ર દાન નથી રહેતું; તે આધ્યાત્મિક સાધના બની જાય છે. આવા અવસરને અવગણવું સામાજિક ચૂક તો છે જ, સાથે આધ્યાત્મિક બેદરકારી પણ છે.

પરંતુ તારતમ વાણી સેવા સાથે જોડાયેલા ભાવની શુદ્ધતા પર વિશેષ ભાર મૂકે છે. જ્યાં સેવા સાથે પ્રતિષ્ઠા, વખાણ કે બડાઈ જોડાય છે, ત્યાં પ્રેમ ક્ષીણ થાય છે અને પ્રિયતમથી અંતર ઊભું થાય છે—

"વે સેવા કરે બહુ બિધ,

ફેર ફેર દેવેં બડાઈ।"

ઇન્ટિગ્રલ દૃષ્ટિએ પણ, આવી સેવા બહારથી અસરકારક દેખાય છતાં અંદરથી અહંકારને પોષે છે. સાચી સેવા માટે કર્તા પોતે પછાત થાય છે, જેથી કરુણા નિઃસંકોચ વહેતી રહે. સેવાનું માપદંડ દેખાવ, આંકડા કે પ્રસિદ્ધિ નથી; તેનું સાચું માપ છે—બચેલું જીવન અને ઉન્નત થયેલી માનવતા.

તારતમનો માર્ગ નિર્વિવાદ છે: અનન્ય પ્રેમ અને નિષ્ઠાવાન સેવા દ્વારા જ સંસારસાગર પાર થાય છે. જ્ઞાન, સાક્ષાત્કાર અને મુક્તિ સેવા વિના પક્વ થતા નથી. દુઃખ પ્રગટ થાય એ પહેલાં તેને અટકાવવું—રોગને અશક્તતા બનતાં પહેલાં રોકવું, ભૂખને મૃત્યુ બનતાં પહેલાં થામવું, અને અજ્ઞાનને અપરાધ બનતાં પહેલાં દૂર કરવું—આ ઉચ્ચ કક્ષાની કરુણા છે. ઇન્ટિગ્રલ ભાષામાં, આ પ્રતિભાવાત્મક નહીં પરંતુ પૂર્વ-નિવારક અને વિકાસાત્મક સેવા છે.

તારતમ વાણી નિષ્ક્રિય આધ્યાત્મિકતાને સ્પષ્ટપણે અસ્વીકારે છે—

"જિન સુધ સેવા કી નહીં,

સો કાહે કો ગિનાવે આપ સાથ મેં।"

સેવા વિહોણી ભક્તિ આત્મભ્રમ બની જાય છે. એ જ રીતે, ચતુરાઈભરી, સ્પર્ધાત્મક અથવા આરામપ્રધાન સેવા પણ અધૂરી રહે છે—બહારથી વ્યસ્ત, અંદરથી ખાલી.

અંતે, તારતમ આપણને યાદ અપાવે છે કે પ્રેમ જ સચ્ચી સેવાનું મૂળ છે. પ્રેમમાંથી સેવા જન્મે છે, પ્રેમમાંથી જ્ઞાન પ્રકાશે છે અને પ્રેમમાંથી યોગ્ય આચરણ વિકસે છે. જ્યાં પ્રેમ છે, ત્યાં પરમાત્મા નજીક છે. તેથી સર્વોચ્ચ સેવા એ છે જે શાંતિથી, બિનપ્રદર્શન અને બિનઅપેક્ષાએ થાય.

"સેવા કરે ન જનાવહીં, અપની આત્મા કે કારણ।"

ઇતિહાસ પણ સાક્ષી છે કે સાચું શૌર્ય બળમાં નહીં, પરંતુ સેવામાં પ્રગટ થાય છે. જે સેવા માટે નમ્યા, તેઓ જ સાચા નેતા બન્યા- જેમ કે મહારાજા છત્રસાલ જી. 

તેથી તારતમ વાણી આજે પણ એટલી જ જીવંત અને પ્રાસંગિક છે. તેનો સંદેશ સરળ પરંતુ પૂર્ણ છે: જ્યારે મન સંકલ્પ અને વિકલ્પ વચ્ચે ડોલે, ત્યારે સેવા પસંદ કરો. ભક્તિને કર્મમાં ઉતારો. આંતરિક ભાવને બાહ્ય કાળજી સાથે, વ્યક્તિગત વિકાસને સામૂહિક કલ્યાણ સાથે જોડો. જ્યાં જીવન સુરક્ષિત થાય છે, ત્યાં પરમાત્મા પ્રસન્ન થાય છે. 

આજે કરેલી નાની સેવા કોઈ માટે આખું જીવન બની શકે—અને આપણા માટે પૂર્ણ ભક્તિ તથા સમન્વિત જાગૃતિ બની જાય છે.